Wat is programmatisch toetsen?

Programmatisch toetsen zou je in de basis kunnen zien als het vastleggen van het onderwijsproces in datapunten waardoor je een veel beter inzicht hebt in het leerproces. Maar het is veel meer dan dat. Het gaat er om dat het continue toetsen, of eigenlijk het continue feedback geven, het leerproces ondersteunt en versterkt. Feedback en toetsen als integraal onderdeel van het leren. En dat kan formatief zijn, waarbij het veel meer gaat om de feedback op een uitgevoerde activiteit, maar kan ook summatief, waarbij het meer een beoordelend karakter heeft. Bij Programmatisch toetsen is het van belang dat er een goede balans is tussen wat en hoeveel er gemeten wordt, de instrumenten die worden gebruikt en de toetsvormen die worden toegepast. 

 

We hebben op hoofdlijnen beschreven wat programmatisch toetsen is, maar er is uiteraard veel meer informatie. Ook over hoe dit in het MBO kan worden toegepast. Voor meer informatie verwijzen we graag naar het platform ‘leren van toetsen’.  

De oorsprong van programmatisch toetsen

De programmatische toetsmethodiek vindt haar oorsprong in het medisch onderwijs. En dat is geen toeval. In het medisch onderwijs is het van groot belang dat de vaardigheden die studenten worden aangeleerd ook goed worden beoefend in de praktijk. Een medische misser kan grote gevolgen hebben. Bovendien is het heel lastig voor een onderwijsinstelling om het werkplekleren, dat vaak buiten het directe blikveld van de opleider plaatsvindt, goed te kunnen beoordelen. Als je daarbij bedenkt dat er heel veel vaardigheden worden aangeleerd tijdens een medische opleiding kun je je voorstellen dat het belangrijk is dat je goed zicht wil hebben op de kwalitatieve voortgang in de ontwikkeling. 

Er werd jaren geleden in zo ongeveer alle gezondheidsopleidingen heel veel data vastgelegd. In papieren boekjes. Zowel tijdens de opleiding en tijdens de stages als in de vervolgopleidingen. Per stage moesten vaak tientallen (papieren) formulieren worden ingevuld. Een student had, als zij of hij geluk had en het portfolio was niet zoek geraakt, na een half jaar pas de feedback op een opdracht die in het portfolio was geregistreerd. Dat was niet alleen heel demotiverend, maar vooral ook mosterd na de maaltijd. Feedback heeft vooral zin als het dicht op de activiteit wordt gegeven. En omdat een klassiek eindcijfer heel weinig zegt over alles wat je hebt geleerd, was het dus van belang om de feitelijke leer-informatie te gaan vastleggen.  

Dit ‘dialoog gestuurd leren’ waarbij de leer/-gedragsresultaten (op grond van feedback) was al lange tijd in het gezondheidsonderwijs op alle niveaus het vertrekpunt voor het ontwikkel proces en vormen de basis voor het leren/ontwikkelen van de student. Allen jammer was dat alle papieren portfolio moeilijk te analyseren en te verwerken waren. Nu biedt de digitalisering een enorme kans. Feedback en waardevolle leermomenten worden vastgelegd in datapunten. En deze data is een enorme kans om de student, maar ook begeleiders, docenten en de opleiding inzicht te geven in het leerproces.  

Is programmatisch toetsen veel werk?

Aanvankelijk was het behoorlijk ingewikkeld om het leerproces zelf vast te leggen. Er was geen software waarmee dit kon en de papieren boekjes boden ook geen uitkomst. De eerste versie van software programma’s leverde heel veel extra administratie en invulwerk op. Dat was inderdaad heel veel extra werk voor docenten en begeleiders. 

Nu we een aantal jaren verder zijn, zien we dat de toets- en feedbackinstrumenten volledig zijn geïntegreerd in het leer-werkproces. Zo kan nu bijvoorbeeld Feedback worden ingesproken via een smartphone of kan feedback door een docent ‘ongevraagd’ feedback worden ingesproken. De app volgt als het ware steeds beter het leerproces waar je op dat moment mee bezig bent.  

Ook hebben we inmiddels bij ieder feedbackproces een QR-code die gescand kan worden zodat je heel gemakkelijk even feedback kan geven met je telefoon. Wat ook meehelpt is dat je nadenkt over het aantal meetmomenten en de gebruikte feedback instrumenten. Kies deze zorgvuldig. Je hoeft namelijk niet alles vast te leggen. Het dashboard met de informatie die je nodig hebt om te kunnen bepalen of iemand op koers ligt is daarvoor een belangrijke graadmeter voor welke datapunten je nodig hebt. Bovendien ligt een groot deel van het werk en de verantwoordelijkheid bij de student. Dat kan ook omdat een goed e-portfolio de student heel goed inzicht geeft in het curriculum en de stappen die zij of hij moet doen. De leeropbrengst voor de student is groter en het is minder werk voor begeleiders. 

Is programmatisch toetsen geschikt voor iedere MBO-opleiding?

Het antwoord hierop is dubbel. Ja en nee. Veel opleidingen werken nog traditioneel met veel klassikaal onderwijs en cijfers. Dan is het vaak niet effectief om programmatisch te gaan toetsen. Dat werkt het best bij persoonlijke leerroutes. Maar de meeste opleidingsprogramma’s komen er steeds meer achter dat het veel effectiever is om aan de sluiten bij het leertempo van de individuele student en te werken met ‘echte’ opdrachten. En dan heeft het zeker zin om op een programmatische manier het curriculum in te richten. Programmatisch onderwijs werkt dus echt anders dan traditioneel en groepsgericht onderwijs. Het werkt vaak veel meer met authentieke leer-werk opdrachten of uitdagingen. Er zijn ook opleidingsprogramma’s die een volledig ‘challenged based learning’ programma hebben. Dat is ook een van de reden dat het vooral geschikt in het Middeldbaar Beroeps Onderwijs. 

Hoe implementeer je programmatisch toetsen?

We horen af en toe van een opleiding die zich bij ons meldt, dat ze ook met ‘programmatic assessement’ aan de slag gaan en dat ze graag over twee maanden willen starten. Dat is mogelijk mits er al goed na is gedacht over het onderwijsconcept. Maar vaak gaan er toch nog wel een aantal denksessies aan vooraf. 

Met name het nadenken over welke toetsvormen het best passen bij welk type opdrachten en hoe je als opleider weet of iemand op koers ligt of niet. Dat laatste is zowel voor de student als voor de opleiding van groot belang. Ook moet je de vraag stellen hoe zogenaamde ‘entrusted descisions’ kunnen worden genomen, oftewel hoe vastgesteld kan worden of iemand een vaardigheid goed beheerst en op welk niveau. En dat laatste is weer van belang om bij te kunnen sturen waar dit van belang is. 

Vandaar dat we bij het ontwerpen van een programmatische opleiding vaak aan de ‘outputkant’ beginnen. Bij het gewenste dashboard. Zodra helder is welke informatie studenten, docenten en begeleiders nodig hebben om te kunnen zien of iemand op koers ligt, weet je ook welke informatie verzameld moet worden uit de opleiding. En op basis van het curriculum worden dan de formulieren, feedback processen, toetsen, peer feedbacks of een van de andere 25 à 30 manieren om datapunten te verzamelen in het systeem gezet.